Evdə Qalmaq Yoxsa Dollar Almaq: Manat Virusa Qarşı

Azərbaycanda hər il azı 4-5 dəfə aktuallaşan 2 mövzu var. Bunlardan birincisi deputat Siyavuş Novruzovun intellektual çıxışları, ikincisi isə manatın məzənnəsinin dəyişəcəyi xəbərləridir. Koronavirus epidemiyasının yayılması ilə bərabər neft qiymətlərinin də kəskin düşməsi əhali arasında devalvasiya olacağı gözləntilərini yenidən alovlandırıb. Beləliklə bu yazımda hazırkı vəziyyəti dəyərləndirərək manatın yaxın gələcəkdəki aqibəti haqqında öz fikirlərimi paylaşmaq qərarına gəldim.


GLOBAL VƏZİYYƏT

Çində başlayan Koronavirus epidemiyası 2020-ci ilin əvvəlindən etibarən dünya iqtisadiyyatına ciddi təsir göstərir. Virusun sürətlə yayılmasını nəzərə alan dövlətlər beynəlxalq və yerli nəqliyyatı, habelə ölkədaxili istehsalı məhdudlaşdırırlar. Vəziyyətin daha ağır olduğu ölkələrdə isə karantin rejimi elan olunur. Bu isə o deməkdir ki, istehsalat dayanır, yəni zavodlar, fabriklər, emalatxanalar işləmir, ictimai iaşə də daxil olmaqla bir çox servis sektorlarının fəaliyyəti isə birbaşa qadağan edilir. İşləmədiyi üçün daha az gəlirə sahib olan əhali isə öz xərclərini azaltmağa məcbur olur. Əhalini daha az xərcləməsi digər sektorlardakı məcmu tələbi azaldaraq virusun mənfi effektini domino daşları kimi digər sektorlara ötürür. Ümumilikdə desək, hazırda bir çox ölkələrin iqtisadiyyatı iflic vəziyyətdədir və kəskin iqtisadi resessiyaya doğru yönəlib. Burada Azərbaycan da istisna deyil.
Bütün bunların fonunda bizim narahat olduğumuz başqa bir məsələ də neft qiymətləridir. Bildiyimiz kimi neftin qiyməti beynəlxalq bazarlarda olan tələb-təklif əsasında formalaşır. Çinin yanvar ayında bir çox əyalətlərində karantin rejiminin tətbiq olunması və istehsalatın dayandırılması neftə olan tələbi xeyli azaltdı, çünki Çin dünyada neftin ən böyük idxalçısıdır. Aşağıdakı diaqramadan da həmin düşüşü görə bilərsiz.
Bu düşüşün qarşısını almaq üçün ən böyük şans məhz OPEC+ (yəni OPEC ölkələri və Rusiya Federasiyası) ölkələrinin razılaşması idi. OPEC+ ölkələri ümumiyyətlə dünya üzrə istehsal olunan neftin əksəriyyətinə nəzarət edirlər. Bu ölkələr istədikləri vaxt ortaq razılaşma əsasında neftin hasilatını azaldaraq dünya bazarlarında neftin təklifini aşağı çəkə, nəticədə neftin qiymətini qaldıra bilərlər. Qeyd etmək lazımdır ki, bu qruplaşmaya daxil olmayan yeganə böyük neft istehsalçısı Amerika Birləşmiş Ştatlarıdır.
Elə OPEC+ ölkələrinin razılaşması sayəsində 2016-cı ildən bəri neft qiymətləri nisbətən stabil hərəkət edirdi. Lakin Koronavirus epidemiyası nəticəsində qiymətlər kəskin düşməyə başladığı bir vaxtda bu ölkələr, daha doğru desək onun ən böyük iki üzvü, Rusiya Federasiyası ilə Səudi Ərəbistan razılığa gələ bilmədi. Beləliklə mart ayının əvvəllərindən etibarən onsuzda sürətlə düşən neft qiymətlərinə təzyiq daha da artdı. Nəticədə üç ay əvvəl bir bareli təxminən 70$-a yaxınlaşan BRENT markalı neft bu günlərdə 25-35$ arasında dəyişir.

Diaqram 1: BRENT markalı neft qiymətlərinin dinamikası

diaqram1.pngMənbə: ABŞ Enerji İnformasiya Agentliyi (EIA)

NEFT VƏ DEVALVASİYA

Mart ayı boyunca neft qiymətlərinin düşməsi ilə Azərbaycanda əhali arasında yenə manatın məzənnəsi barədə narahatçılıq yaranıb. Nəticədə insanlar kütləvi şəkildə banklara üz tutaraq öz manatlarını başda ABŞ dolları olmaqda digər valyutalara dəyişdirməyə, beləliklə potensial bir devalvasiyanın onlara verə biləcəyi ziyanı azaltmağa çalışıblar. 2015-ci ildə baş verənləri nəzərə alsaq bu tamamilə basa düşülən haldır, çünki 5 il əvvəl də neft qiymətlərinin aşağı olduğu bir dövrdə manatın məzənnəsi birdən-birə iki fərqli vaxtda kəskin şəkildə dəyişdirilmiş, nəticədə bu devalvasiyanı gözləməyən əhalinin əksər hissələri xeyli problemlərlə üzləşmişdi. Bəs bu dəfə vəziyyət necədir?
Ümumi olaraq desək insanlar narahat olmaqda haqlıdırlar, çünki uzun sözün qısası, manatın məzənnəsi üçün ən vacib olan faktor birmənalı olaraq neftin qiymətidir. Düzdür, burada başqa faktorlar da rol oynayır, məsələn əsas ticarət tərəfdaşlarımızın valyutasının dəyəri, ABŞ mərkəzi bankı olan FED-in monetar siyasəti və s. Lakin yenə də manatın dollara qarşı olan məzənnəsini bəlkə də 90% həll edən məqam məhz neftdir. Bunun səbəbi sadədir: Azərbaycan iqtisadiyyatı dollara olan tələbatını əsasən xarici ticarətdən, daha dəqiq desək məhsul və xidmət ixrac etməklə qarşılayır. Bizim ixracatımızın isə 75 faizini sırf xam neft təşkil edir. Belə olan halda neft qiymətindəki cüzi artım və ya azalış belə bizim valyuta bazarlarımıza öz təsirini göstərmək bacarığına malikdir. Amma biz burada bir faktoru unuduruq – Azərbaycan Dövlət Neft Fondu (SOFAZ).
Azərbaycanın neft və qaz satışından öz payına düşən gəliri birbaşa iqtisadiyyata daxil olmur, onun əvəzinə bu vəsait 1999-cu ildə yaradılan Dövlət Neft Fonduna köçürülür. Həmin məbləğin əvvəlcədən müəyyən edilmiş bir hissəsi isə dövlət büdcəsinə transfer olunur. Amma onu da nəzərdə saxlamaq lazımdır ki, Dövlət Neft Fondunun gəliri və aktivləri ABŞ dolları ilə, Azərbaycanın dövlət büdcəsi isə Azərbaycan Manatı ilə işləyir. Bu səbəbə görə də Neft Fondu həmin vəsaiti birbaşa büdcəyə keçirə bilməz. Bunu nəzərə alaraq hər ay bir neçə dəfə Mərkəzi Bankın təşkilatçılığı ilə valyuta hərracları keçirilir. Bu hərraclarda Neft Fondu tərəfindən təklif olunan xarici valyutalar (əsasən ABŞ dolları) banklara və digər hüquqi şəxslərə satılır, əvəzində isə həmin bank və hüquqi şəxslərdən Azərbaycan Manatı alınır. Beləliklə həm Neft Fondunun vəsaiti manata çevrilərək dövlət büdcəsinə keçirilir, həm də maliyyə sektoru və özəl şirkətlər tərəfindən dollar üçün yaranan əlavə tələb qarşılanır.
Neft Fondu və Mərkəzi Bankın keçirdiyi bu hərraclar manatın məzənnəsi üçün vacib indikatorlardır. Belə ki, əhalinin manata olan etimadı azaldıqda onlar kütləvi şəkildə banklara üz tutaraq dollar tələb edir, həmin dollarları sata bilmək üçün isə banklar valyuta hərraclarına üz tuturlar. Beləliklə bu hərraclardakı dinamikaya baxaraq biz yaxın gələcəkdə dollara olan tələb və təklifi təxmin edərək manatın məzənnəsinin necə dəyişəcəyini ehtimal edə bilərik.

Diaqram 2: Hərraclarda satılan xarici valyuta məbləğləri

diaqram2.png

Mənbə: Dövlət Neft Fondu

Yuxarıdakı diaqramda 2017 – 2020-ci illər arasında hər ay valyuta hərraclarında satılan xarici valyutaların ümumi dəyəri verilib. Aydın şəkildə görünür ki, mart ayında satılan valyutaların ümumi dəyəri keçən ildəkilərdən xeyli yüksəkdir. Belə ki, bu il təkcə mart ayında 1 milyard 928 milyon dəyərində xarici valyuta satılıb, hansı ki bizə tələbin yüksək olduğundan xəbər verir. Bəs sual yaranır ki, tələbin bu qədər yüksək olması manatın dəyər itirməsinə gətirib çıxaracaqmı?
Manata olan təzyiqləri, və ya xarici valyutalara olan yüksək tələbi daha yaxşı başa düşmək üçün biz valyuta hərraclarının sırf məbləğinə baxmamalı, əvəzində həmin məbləği ilin əvvəlində Neft Fondunun büdcə qanununda nəzərdə tutulmuş rəqəmlə müqayisə etməliyik. Bu rəqəm, hansı ki 2020-ci il üçün 6.7 milyard ABŞ dollarına bərabərdir, əsasən dövlət büdcəsinin tələbi əsasında formalaşır. Yəni müəyyən edilir ki, dövlət büdcəsinin maliyyələşməsi üçün Neft Fondundan nə qədər vəsait lazımdır. Yuxarıda qeyd etdiyim kimi bu Neft Fondunun gəlir
/aktivləri ABŞ dolları ilə olduğundan bu məbləğ həm də həmin il üçün valyuta bazarlarına çıxarılacaq dollar təklifini bildirir. Əgər il ərzində iqtisadiyyat tərəfindən tələb olunan xarici valyutaların dəyəri həmin məbləğdən az və ya ona bərabər olarsa, onda narahatçılığa heç bir əsas yoxdur. Çünki əgər valyuta hərraclarında ABŞ dollarına tələb azdırsa, onda Neft Fondu dövlət büdcəsi qarşısında öhdəliyini yerinə yetirmək üçün həmin xarici valyutaları daha cəlbedici şərtlərlə (məsələn daha ucuza) təklif edərək manata konvertasiya eləyə bilər. Amma vəziyyət tərsinə, yəni tələb olunan xarici valyuta məbləği əvvəlcədən Neft Fondu tərəfindən həmin il üçün müəyyən edilmiş vəsaitdən daha yuxarıdırsa onda situasiya biraz qəlizləşir.
Başa düşmək asan olsun deyə yuxarıdakı paraqrafda dediklərimi bir də misal üzərində izah edim. 2019-cu ilin dövlət büdcəsində Neft Fondundan transfertlər 11 milyard 364 milyon manat olaraq müəyyən edilmişdi, hansı ki 6 milyard 685 milyon ABŞ dollarına bərabərdir. Neft Fondunun açıqladığı statistikaya əsasən, 2019-cu il ərzində valyuta hərraclarında 6 milyard 594 milyon ABŞ dolları dəyərində xarici valyuta satılıb. Dövlət büdcəsinin icrası zamanı əmələ gələn xırda fərqlər, habelə hərraclarda təklif olunan məzənnə səbəbindən yaranmış təxminən 100 milyon dollar dəyərindəki fərqi nəzərə almasaq, Neft Fondunun 2019-cu ilin əvvəlində nəzərdə tutduğu rəqəm ilə faktiki olaraq hərraclarda satdığı məbləğ demək olar ki eynidir. Buna görə də 2019-cu il boyu manatın məzənnəsi əlavə heç bir dəstəyə gərək olmadan sırf Neft Fondunun dövlət büdcəsi qarşısındakı öhdəliyini qarşılamaq üçün nəzərdə tutulmuş məbləğ vasitəsi ilə sabit saxlanılmışdır. Əgər həmin il ərzində hər hansı bir səbəbdən əhalinin xarici valyutalara olan tələbi kəskin şəkildə artsaydı, onda hökumət və mərkəzi bank manatın məzənnəsini stabil saxlamaq üçün əlavə addımlar atmalı olacaqdı. Əgər bu addımlar da tələbi qarşılamaq üçün kifayət olmasa, onda Mərkəzi Bank məcburən manatın dəyərini dollar qarşısında azaldaraq yenidən devalvasiyaya getməli olacaqdı. Çünki ancaq bu halda hökumət və Mərkəzi Bank manatı satmaq və əvəzində dollar almaq istəyən əhalinin tələbini qarşılaya bilərdi. Xoşbəxtlikdən neft qiymətləri 2019-cu il ərzində də nisbətən yüksək idi və Azərbaycanda xarici valyutalara olan tələbdə heç bir gözə görünən artım hiss olunmadı. 2020-ci ildə isə vəziyyət qətiyyən belə deyil.

MANAT DƏYƏR İTİRƏCƏKMİ?

Deməli əvvəlki paraqraflardan başa düşdük ki, manatın məzənnəsini gələcək dinamikasını təxmin eləmək üçün ilk növbədə valyuta hərraclarında yanvar – mart aylarında satılan faktiki məbləği Dövlət Neft Fondunun 2020-ci il büdcəsində nəzərdə tutulmuş rəqəm ilə müqayisə etməliyik. Bu müqayisəni apardıqda məlum olur ki, cari ilin ilk üç ayında Dövlət Neft Fondu 2020-ci il üçün hərraca çıxarılması nəzərdə tutulan xarici valyutanın 41.2%-i artıq satıb. Müqayisə üçün deyim ki, həmin rəqəm 2019-cu ildə 24%, 2018-ci ildə 20%, 2017-ci ildə isə 22% olub.
Daha dəqiq baxsaq, yanvar ayında ümumi məbləğin 4%-i, fevral ayında 8%-i, təkcə mart ayında isə 28.8%-i satılıb. Qeyd edim ki, Mart ayının göstəricisi 2015-ci ildən bəri açıq fərq ilə ən yüksək göstəricidir. Yəni biz hazırda sonuncu devalvasiyalardan sonra xarici valyutalara olan tələbin pik həddə olduğu zamandayıq. Keçən illərdə mart ayında hərraclarda ümumi nəzərdə tutulan məbləğin 7 – 10% arasında dəyişdiyi halda bu il həmin göstəricinin 29% olması manatın məzənnəsi haqqında narahat olmağa kifayət qədər əsas verir. Bu ilki dinamikanın keçən illərə nisbətən nə qədər fərqli olduğunu göstərmək üçün aşağıdakı diaqrama da baxa bilərsiz.

Diaqram 3: Hərraclarda satılan məcmu məbləğlərin ümumi nəzərdə tutulan məbləğə nisbəti
diaqram3.pngMənbə: Dövlət Neft Fondu

Bəs Mart ayındakı tendensiya bizə nə deyir? Yəni dəqiq devalvasiya olacaqmı?
Fikrimcə hazırda hökuməti və Mərkəzi Bankı devalvasiyaya məcbur edə biləcək əsas səbəb manata olan etimadın aşağı olmasından xarici valyutalara olan tələbin gələcək aylarda da yüksək həddə qalmasıdır. Burada ən önəmli məqam aprel ayında dollara olacaq tələbdır. Apreldə olacaq tələb üçün isə bir neçə potensial ssenari var. Mən fərqli metodlar istifadə edərək 5 potensial ssenari qurmuşam. Bu metodları oxumaq üçün siz bu yazının sonundakı “Əlavə 2”-ə baxa bilərsiz. Həmin ssenarilər aşağıdakı diaqramda verilib:

Diaqram 4: 2020-ci ilin Aprel – Dekabr ayları üçün mümkün ssenarilər
diaqram4.pngMənbə: Dövlət Neft Fondu

Bu beş ssenaridən bəziləri bədbin, bəziləri isə nikbin yanaşmadır. Diaqramdakı qırmızı xətt (hansı ki 100%-ə bərabərdir) məhz əhali tərəfindən dollara olan faktiki tələbin Neft Fondunun nəzərdə tutduğu məbləğə bərabər olduğu nöqtələrdir. Uzun sözün qısası, ilin sonuna qədər xarici valyutalara olan tələb bu xəttin altında qalarsa onda manat haqqında narahat olmağa ümumiyyətlə dəyməz. Lakin gördüyünüz kimi hətta mənim qurduğum ən nikbin ssenari olan “E”-də belə dollara olan tələb Oktyabr – Noyabr aylarında Neft Fondunun nəzərdə tutduğu məbləği keçir.
Növbəti addım kimi bu 5 ssenarinin reallığa çevrilmə ehtimalından danışaq. Aprel ayında əhali tərəfindən xarici valyutalara olan tələbə təsir göstərə biləcək bir neçə əsas faktor var:
Bunlardan ən başlıcası məhz neftin qiymətidir. Hərçənd ki neftin bu ilki qiymətinin Azərbaycanın valyuta bazarlarına birbaşa təsiri olmasa da (yəni onsuzda neftin qiymətindən asılı olmayaraq Neft Fondu əvvəlcədən təyin edilmiş həcmdəki valyutanı cari il üçün bazara çıxaracaq) bu faktorun Azərbaycan xalqının psixologiyasına təsiri güclü olaraq qalır. Əhali neftin qiyməti aşağı düşdükcə manata etimadını itirir və devalvasiya gözləntilərini artırır, nəticədə banklardan dollar tələb edir. Aprel ayında neftin qiyməti ən azından 45$-a qalxması halında xarici valyutalara olan tələb xeyli aşağı düşər, nəticədə devalvasiya ehtimalı azalardı. Lakin dünyanın qabaqcıl maliyyə təşkilatlarının hesabatlarına inansaq, neftin bu qədər qalxmasını yaxın gələcək üçün gözləməməliyik.
Xarici valyutalara olan tələbə təsir göstərən ikinci faktor isə məhz Koronavirus epidemiyasının iqtisadi (neft qiymətlərindən başqa) təsirləridir. Belə ki, epidemiya nəticəsində əhalinin gəlirləri azaldığı halda xərcləri demək olar ki eyni qalacaq, bu isə o deməkdir ki əhali əvvəl yığım üçün saxladığı vəsaiti artıq birbaşa xərcləməli olacaq. Əlavə yığım olmadıqda isə vətəndaşlar hətta manata etimad eləməsələr belə dollara çevirmək üçün yetəri vəsaiti olmayacaq, nəticədə xarici valyutaya olan tələb cüzi olsa da azalacaq.
Üçüncü faktor olaraq nəzərə almalıyıq ki, mart ayı bir növ dünya iqtisadiyyatı, habelə Azərbaycanın valyuta bazarları üçün “şok ayı” hesab oluna bilər. Yəni bir tərəfdən epidemiyanın sürətlə yayılması, bunun nəticəsində neftin kəskin düşməsi nəticəsində əhali valyutalarını dəyişdi. Aprel ayında isə bu şok ola bilsin ki artıq öz effektini müəyyən qədər itirsin. Yəni neft qiymətləri yenə də aşağı olsa da, epidemiya yenə də böyüməyə davam etsə də, əhali üçün bu xəbərlər əvvəlki kimi gözlənilməz olmadığından mart ayında olduğu kimi böyük effekt verməyəcək. Buna görə də fikrimcə vəziyyət hər nə qədər müsbətə doğru getməsə belə, aprel ayında valyutalara olan tələb mart ayına nisbətən daha az olacaq.
Deməli biz bu qənaətə gələ bilərik ki, aprel ayında neft qiymətləri böyük ehtimalla yenə də ucuz olacaq, nəticədə isə əhalinin xarici valyutalara olan tələbi keçən illərə nisbətən yenə də xeyli yüksək qalacaq. Digər tərəfdən isə epidemiya səbəbi ilə həm əhalinin yığımları azaldığından, həm də mart ayındakı ilkin şok effektinin artıq yavaş-yavaş çəkildiyindən apreldə olan tələb martdakı qədər yüksək olmayacaq. Apreldən sonrakı aylarda isə fikrimcə həm koronavirus epidemiyasının yayılma sürətinin yavaşlanması (və ya ümumiyyətlə yayılmanın dayanması), həm də neft bazarlarının qismən sabitləşməsi hesabına xarici valyutaya olan əlavə tələb azalmağa başlayacaq. Əvvəlki illərdə izlənilən dinamikaya əsasən Avqust və Dekabr aylarında həmin tələb yenidən müəyyən qədər qalxsa da, bu koronavirus və ya neft qiymətlərindən yox, sırf təbii iqtisadi proseslərin nəticəsindən yaranacaq.
Bu faktorları nəzərə alaraq indi biz mənim qurduğum 5 ssenariyə baxa, və hansıların reallığa çevrilmə ethimalının daha yüksək olduğunu təxmin eləyə bilərik.

Cədvəl 1: Mümkün ssenarilər və onların reallıq ehtimalı (milyon ABŞ dolları)

Ssenari adı Kod Aprel Tələb 2020 Tələb Əlavə Tələb[1] Ehtimal

Faiz artımı – pessimistik

A 1,274 16,778 (250%) 10,072 Aşağı

Faiz artımı – optimistik

B 738 10,810 (161%) 4,104

Orta

Əmsallı 2018/2019 Ədədi Orta

C 1,042 10,687 (160%) 3,982 Orta
Şok Effekti D 1,101 9,259 (138%) 2,553

Yüksək

2018/2019 Ədədi Orta

E 613 7,859 (117%) 1,153

Aşağı

Mənbə: müəllifin öz hesablamaları

Cədvəldə “Kod” yuxarıdakı 4-cü diaqrama aid ssenari kodunu, “Aprel Tələb” aprel ayında ssenariyə əsasən hərraclarda təxmin edilən tələbi, “2020 Tələb” 2020-ci ildə ssenari tərəfindən hərraclarda təxmin edilən tələbi, “Əlavə Tələb” 2020-ci il üçün hərraclarda təxmin edilən tələb ilə Neft Fondunun büdcəsinə əsasən əvvəlcədən nəzərdə tutulan məbləğ ilə fərqi bildirir.
Ssenarilərin qurulması, eləcə də onların reallıq ehtimalı sırf mənim tərəfimdən təxmin edilib və ola bilər ki, onların heç biri özünü doğrultmasın. Lakin fikrimcə, hazırkı vəziyyətə baxdıqda D ssenarisinin həyata keçmə ehtimalı daha yüksəkdir. Bu ssenariyə əsasən aprel ayında xarici valyutalara olan tələb 1.1 milyard ABŞ dolları dəyərində olacaq. 2020-ci ilin sonunda isə il boyu hərraclarda tələb olunan xarici valyuta məbləği Neft Fondunun büdcəsində nəzərdə tutulmuş məbləğdən 2.55 milyard dollar əlavə olacaq.
Qurduğum ssenarilərin hamısında xarici valyutaya hərraclarda olan tələbin nəzərdə tutulandan daha çox olması o demək deyil ki bu halların hamısında devalvasiya olacaq. Burada diqqət yetirməli olduğumuz məqam məhz nə qədər artıq tələbi Azərbaycan hökuməti, Mərkəzi Bankı və Neft Fondu birlikdə qarşılamağa hazır olmasıdır. Çünki əgər artıq tələbi bildirən rəqəm nisbətən kiçikdirsə (məsələn 0.5-1 milyard dollar), bu halda devalvasiyaya getmək əvəzinə fikrimcə Mərkəzi Bank bunu öz valyuta ehtiyatları və ya başqa bir fond hesabına qarşılayacaq (hərçənd ki bu siyasət dayanıqlı olmadığından qətiyyən düzgün çıxış yolu deyil). Bu məsələni növbəti paraqrafda daha da dərindən araşdıracayıq.

NƏ QƏDƏR ƏLAVƏ DOLLAR TƏLƏBİNƏ DÖZƏ BİLƏRİK?

Azərbaycanda valyuta bazarına ciddi şəkildə təsir edə biləcək iki qurum var. Bunlardan biri bu yazıda indiyə qədər qeyd etdiyim Neft Fondudur, hansı ki son illərdə mütəmadi olaraq valyuta hərracları keçirir. Fondun bazara təklif edəcəyi məbləğ ilin əvvəlindən müəyyən edilir və lazım gələrsə il ərzində hökumət tərəfindən dəyişdirilə bilər. Bir digər tərəfdən isə Neft Fondunun bazara çıxaracağı məbləğin yuxarı həddini büdcə qaydası tənzimləyir, lakin büdcə qanununun 23.4 nömrəli maddəsinə əsasən həmin qaydanın icrası istisna hallarda dayandırıla bilər. Koronavirus pandemiyasının istisna hal olduğunu nəzərə alsaq, deməli lazım gələrsə hökumət Neft Fondundan dövlət büdcəsinə olan transferlərin həcmini artırmaqla valyuta bazarlarındakı tələbi qarşılaya bilər.
Xarici valyutaya tələbi qarşılamaq iqtidarında olan ikinci qurum isə məhz Mərkəzi Bankdır, hansı ki, zərurət halında öz valyuta ehtiyatlarından istifadə edərək vəziyyəti stabilləşdirə bilər. Aşağıdakı diaqramda da siz həmin valyuta ehtiyatlarının son 7 il ərzində necə dəyişdiyini görə bilərsiz.

Diaqram 5: Mərkəzi Bankın Valyuta Ehtiyatlarının Dinamikası

diaqram5.png
Mənbə: Azərbaycan Mərkəzi Bankı

2014-cü ildə neft qiymətləri kəskin şəkildə düşərkən Mərkəzi Bankın ehtiyatları da təxminən 7 ay ərzində 15 milyard ABŞ dollarından 8 milyarda düşmüş, nəticədə 2015-ci ildəki iki devalvasiyaya gətirib çıxarmışdı. Ancaq 2015-ci ilin dekabr ayında baş verən ikinci devalvasiyadan sonra valyuta ehtiyatlarının dinamikası stabilləşmişdi. 2016-ci ildən 2020-ci ilin fevral ayına qədər Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları yavaş-yavaş artaraq təqribən 4 milyard dollardan 6.4 milyarda çatmışdı. Maraqlısı budur ki, mart ayındakı kəskin tələb yüksəlməsinə baxmayaraq, Mərkəzi Bankın ehtiyatları cəmi 7 milyon dollar dəyərində azalaraq həmin ayı 6 milyard 394 milyon manatla başa vurmuşdu. Bu ehtiyatların demək olar ki xərclənməməsinin səbəbi böyük ehtimalla budur ki, mart ayındakı yüksək tələbin bütövü məhz Neft Fondu tərəfindən qarşılanıb. Bəs niyə mart ayında Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatlarından istifadə olunmayıb?
Bunu səbəbi fikrimcə sadədir: Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları onsuzda o qədər də yüksək deyil. O ehtiyatlardan indi istifadə etmək Bankı sonra pis vəziyyətdə qoya bilər. Digər tərəfdən isə Neft Fondunun aktivlərinin həcmi daha genişdir. Fond onsuzda dövlət büdcəsi qarşısındakı öhdəliyini həyata keçirmək üçün müəyyən məbləğdə valyutanı bazara çıxarmalı idi. Yəni bu dəqiqə xarici valyutalara olan tələbi Mərkəzi Bankın ethiyatları hesabına qarşılamaq bir növ məhdud olan dollarları havaya sovurmaq kimi olduğu halda həmin tələbi Neft Fondu vasitəsi ilə qarşılamaq həm də dövlət büdcəsinin xərclərinin maliyyələşməsinə imkan yaradır. Ona görə də aydındır ki, hökumət hələlik Mərkəzi Bankın rezervlərinə toxunmaq istəmir, əvəzində yükün əsas hissəsini Neft Fonduna yönəldir.
Bəs Neft Fondu nə qədər əlavə valyuta təklif edə bilər? Aydın məsələdir ki, ilin əvvəlində nəzərdə tutulmuş 6.7 milyard dollarlıq məbləğ 2020-ci il ərzində valyuta bazarlarına bəs eləməyəck. Bəzi hökumət rəsmiləri əhalini sakitləşdirmək üçün qeyd edirlər ki, Fondun aktivlərinin həcmi 43.3 milyard dollar dəyərindədir, hansı ki Azərbaycanda olacaq hər hansı kəskin valyuta tələbini qarşılamaq üçün yetərincə kifayətdir. Bu həqiqətən də belə olsa da, nəzərə almaq lazımdır ki, bu aktivlərin hamısı 2020-ci il ərzində valyuta bazarlarına çıxarıla bilməz, çünki onların əksəriyyəti daşınmaz əmlak, istiqraz, səhm, qızıl və s. formasında bütün dünyaya investisiya şəklində yayılıb, və epidemiya dövründə onları kütləvi şəkildə nağd valyutaya çevirmək həm çətin, həm zərərli, həm də məntiqsizdir. 2020-ci ildə Fondun neft və qaz satış sazişlərindən öz payına düşən gəliri onsuzda neft qiymətləri səbəbindən gözləniləndən xeyli aşağı olacaq. Yəni Fond onsuzda nağd pul kütləsi tərəfdən çətinlik çəkdiyi bir vaxtda valyuta bazarlarını və dövlət büdcəsini təmin etmək üçün nə qədər əlavə vəsait ayıra bilər ki? Düşünürəm ki Dövlət Neft Fondu il ərzində ilkin növbədə ancaq dövlət büdcəsi qarşısında olan öhdəliyini bağlamaqda maraqlı olacaq. Ən yaxşı halda belə Fond bu il cəmi bir neçə yüz milyon dollar əlavə vəsaiti valyuta hərraclarına çıxara biləcək. Çünki onsuzda neft qiymətlərinin qısa və ortamüddətli dövrdə aşağı olacağının gözlənildiyi bir dövrdə Fond riskə gedib aktivlərini sırf manatın məzənnəsini müəyyən bir həddə saxlamaq üçün boşa xərcləməz.
Digər tərəfdən Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları fikrimcə ancaq ən son çıxış yolu kimi bazara təklif olunacaq. Bankın rezervlərinin 6.3 milyard dollar dəyərində olması sizi çaşdırmasın, Bank heç də bunların hamısını satmağa hazır deyil. Keçən illərki dinamikaya əsasən təxmin edə bilərik ki, Bank öz rezervlərini 4 milyard dollardan aşağı düşməsinə yəqin ki icazə verməyəcək. Deməli ən pis vəziyyətdə Mərkəzi Bank öz rezevlərindən təxminən 2.3 milyard dollar dəyərində xarici valyuta təklif etməyə hazırdır.
Beləliklə mənim təxminlərimə əsasən Neft Fondu və Mərkəzi Bank ən yaxşı halda kollektiv şəkildə valyuta bazarlarını təxminən 3 milyard dollar dəyərində əlavə vəsait ilə təmin edə bilərlər. Amma bu o demək deyil ki onlar mütləq bu addımı atacaqlar. Çünki həm Mərkəzi Bank, həm də Neft Fondu yaxşı bilir ki, valyuta bazarlarındakı əlavə tələbi rezervlər hesabına qarşılamaq batan gəmidəki suyu vedrə ilə boşaltmaq kimidir. Vedrə nə qədər böyük, onu istifadə edən şəxs nə qədər çevik olsa da, gəmi batmağa məhkumdur. Bizim vəziyyətdə isə Fondun və Mərkəzi Bankın ehtiyatları nə qədər çox olsa da, manatın devalvasiyası qaçınılmazdır. Ən yaxşı halda bu devalvasiya ölkənin bütün rezervlərini boşuna xərcləmək hesabına 1-2 il təxirə salına bilər. Hər iki qurum öz ehtiyatlarını boşuna xərcləmək istəmədiyini nəzərə alaraq mən təxmin edirəm ki, Dövlət Neft Fondunun büdcəsi dəyişdirildikdən sonra onun tərəfindən valyuta hərracları sayəsində bazara çox da yüksək olmayan bir miqdarda əlavə dollar çıxarılacaq. Eyni zamanda həmin məqsəd uğrunda Mərkəzi Bankın da rezervlərinin müəyyən bir hissəsi cəlb ediləcək. Bu iki faktorun hesabına devalvasiya ən azından bir neçə ay təxirə salınacaq, çünki hökumət epidemiya vaxtı devalvasiyaya getmək istəməz.
Uzun sözün qısası, bu hissədən gəldiyim qənaət budur ki, 2020-ci il ərzində böyük ehtimalla Neft Fondunun və Mərkəzi Bankın hesabına bazara ilin əvvəlində nəzərdə tutulan məbləğdən ən yaxşı halda əlavə 3 milyard dollar dəyərində artıq valyuta çıxara bilər.

NƏTİCƏ

Koronavirus epidemiyasının yayılması və OPEC+ ölkələrinin mart ayında razılığa gələ bilməməsi neft qiymətlərinin kəskin enməsi ilə nəticələnib. Bu isə, Azərbaycanda artıq ənənə halını almış devalvasiya söhbətlərinin yenidən üzə çıxmasına yol verib. Amma onu qeyd etmək lazımdır ki, bu dəfəki devalvasiya söhbətləri əvvəlkilərdən xeyli ciddi görünür.
Azərbaycan maliyyə bazarlarını xarici valyuta ilə təmin eləyən əsas qurum məhz Dövlət Neft Fondudur. Fondun gəlirlərinin ABŞ dolları, dövlət büdcəsinin isə Azərbaycan manatı ilə idarə olduğunundan Fonddan dövlət büdcəsinə transfer üçün nəzərdə tutulmuş məbləğ əvvəlcə Mərkəzi Bank tərəfindən təşkil olunan hərraclarda banklara və hüquqi şəxslərə təklif olunur, manata çevrildikdən sonra isə büdcəyə köçürülür. Həmin hərracların dinamikasını nəzərə aldıqda aydın olur ki, 2020-ci ilin ilk üç ayında Dövlət Fondu bütün il üçün nəzərdə tutduğu məbləğin (yəni 6.7 milyard dollar) artıq 41.2%-i satıb. Müqayisə üçün qeyd edim ki, keçən üç il ərzində həmin göstərici 20% ilə 24% arasında dəyişib. Təkcə 2020-ci ilin mart ayında Fond 1.9 milyard dollar dəyərində xarici valyuta satmaqla 2019-cu ilin mart ayındakı göstəricini 3 dəfə qabaqlayıb.
Hərraclarda izlənilən dinamika bizə potensial devalvasiya haqqında fikirləşməyə əsas verir. Keçən illərdəki trendləri nəzərə alaraq mən, 2020-ci ilin aprel – dekabr aylarını təxmin eləyən 5 ssenari qurdum (həmin ssenarilərin metodologiyasını oxumaq üçün Əlavə 2-ə baxa bilərsiz).

Cədvəl 2: Mümkün ssenarilər və devalvasiya ehtimalı (milyon ABŞ dolları)

Ssenari

2020 Tələb Əlavə Tələb Ehtimal Devalvasiya

A

16,778 (250%)

10,072 Aşağı Olacaq

B

10,810 (161%) 4,104 Orta Olacaq
C 10,687 (160%) 3,982 Orta

Olacaq

D 9,259 (138%) 2,553 Yüksək

Gözlənilən

E 7,859 (117%) 1,153 Aşağı

Olmayacaq

Mənbə: müəllifin öz hesablamaları

Mərkəzi Bankın və Dövlət Neft Fondunun hazırkı vəziyyətini analiz etdikdən sonra mən təxmin edirəm ki, 2020-ci il ərzində valyuta bazarlarına təklif ediləcək ən yüksək məbləğ 9.7 milyard dollar dəyərində ola bilər. Mənim təxmin etdiyim 5 ssenaridən 3-də (A, B və C ssenariləri) il sonuna gözlənilən ümumi tələb 9.7 milyardı keçir. Valyuta bazarlarında tələbi birbaşa olaraq qarşılaya bilməməyimiz devalvasiyanın bu ssenarilərdə qaçınılmaz olduğundan xəbər verir. Fikrimcə B və C ssenarilərinin olma ehtimalı orta, A ssenarisinin reallığa keçməsi ehtimalı isə aşağıdır.
D ssenarisi mənim görüşlərimə əsasən həqiqətə çevrilmə ehtimalının ən yüksək olduğu proqnozdur. Bu variantda 2020-ci il üçün xarici valyutalara olan tələb ilin əvvəlində nəzərdə tutulmuş məbləğdən 2.5 milyard dollar artıqdır. Düzdür, hökumət istəyərsə həm Mərkəzi Bankın ehtiyatlarını boşuna xərcləmək, həm də Neft Fondunun aktivlərini epidemiya dövründə dəyər-dəyməzə satmaq hesabına bu əlavə tələbi qarşılaya bilər. Lakin hətta 1-ci kurs iqtisadiyyat tələbəsi belə bunun atılacaq ən səhv addım olduğunu görməyə bilməz, çünki belə bir siyasət sadəcə olaraq devalvasiyanı gecikdirir (yəni onun qarşısını birdəfəlik almır) və gələcəkdə xarici valyutaya olan tələb dalğalarının daha da təhlükəli olmasına yol verir. Uzun sözün qısası, əgər ilin sonunda valyutalara əlavə tələb həqiqətən 2.5 milyard ətrafında olarsa belə hökumət bu vəsaiti qarşılamaqdansa devalvasiyaya gedəcəyini təxmin edirəm.
Sonuncu E ssenarisi isə ən optimist variantdır. Bu ssenariyə əsasən əlavə tələb 1 milyard dollardan aşağı olacaq, hansı ki bunu Mərkəzi Bankın ehtiyatları hesabına il sonuna qədər qarşılamaq mümkündür. Hər nə qədər yaxşı səslənsə də, bu variantın reallıq olması ehtimalı demək olar ki yoxdur.
Bu 5 ssenarinin diaqram üzərində təsvirini də aşağıda görə bilərsiz:

Diaqram 6: 2020-ci ilin Aprel – Dekabr ayları üçün mümkün ssenarilər

diaqram6.png

Mənbə: müəllifin öz hesablamaları

Xülasə, hər nə qədər bunu dəqiq demək mümkün olmasa da, düşünürəm ki 2020-ci ildə böyük ehtimal ilə manatın növbəti devalvasiyası baş verəcək. Onun nə vaxta olacağına gəldikdə isə, məncə bu koronavirus epidemiyasının müddətindən asılıdır, çünki hökumət yəqin ki epidemiya dövründə devalvasiyaya getməz. Azərbaycanda xarici valyutaya olan tələbin keçən illər ərzində adətən avqust və dekabr aylarında pik həddə çatdığını da nəzərə alaraq deyə bilərik ki, epidemiya tez aradan qalxsa iyul, əksinə daha uzun müddət davam etməsi halında isə noyabr ayında devalvasiya ehtimalı daha yüksəkdir.
Sonda onu da qeyd edim ki, mənim təxminlərim sırf öz şəxsi görüşlərim hesabına formalaşıb və ola bilsin ki reallıqdan uzaqdırlar. Çünki həqiqi üzən məzənnələrdən fərqli olaraq, Azərbaycan manatının məzənnəsi sırf bir neçə siyasətçinin qərarında asılıdır. Onların necə qərar verəcəklərini əvvəlcədən iqtisadi əsasda təxmin etmək mümkün olsa da, həmin qərarlarının həm də siyasi aspekti olduğundan iqtisadi məntiqdən uzaq ola bilər.

ƏLAVƏ 1: ÇIXILMAZ VƏZİYYƏT VƏ GÜNAH KEÇİSİ

Əslində belə hallar, yəni xarici valyutaya olan tələbin təklifi üstələməsi hətta inkişaf etmiş ölkələrdə də tez-tez baş verir, amma onların heç birində bu vəziyyət cəmiyyətdə bu qədər rezonans və ya iqtisadi panika yaratmır. Bunun səbəbi isə birbaşa olaraq Azərbaycan Mərkəzi Bankının əsasən də son 5 ildə apardığı qeyri-effektiv valyuta siyasətidir. Məsələn, həqiqi üzən məzənnə olan dövlətlərdə əgər xarici valyutaya olan tələb təklifdən daha yüksəkdirsə, onda üzən məzənnədə olan yerli valyuta onsuzda cüzi şəkildə öz dəyərini itirəcək, nəticədə xarici valyuta indi daha baha olduğundan ona olan tələb azalacaq və valyuta bazarı yeni məzənnə ətrafında stabilləşəcək. Bu hal normal valyuta siyasəti aparan ölkələrdə demək olar ki hər gün baş verir, və nə əhali, nə hökumət, nə də iqtisadiyyat üçün heç bir problem yaratmır. Azərbaycanda isə Mərkəzi Bank 5 ildir ki manatı “üzən məzənnə” adı altında faktiki olaraq stabil saxlayıb. İnsanlar artıq 1 ABŞ dolları sözünü eşidəndə avtomatik şəkildə 1.7 Azərbaycan Manatı fikirləşirlər. Hətta mən təəccüblənirəm ki, Azərbaycanda istehsal olunan kalkulyatorlarda (əgər istehsal ediriksə) hələ də xüsusi “1.7” knopkası mövcud deyil. Bəziləri (bura Mərkəzi Bank da daxildir) bu stabilliyi yaxşı bir şey kimi qələmə verə bilərlər, amma bu qətiyyən belə deyil. Manatın Dollara qarşı məzənnəsi 5 ildir stabil olsa da, bu stabillik dayanıqlı olmayıb və ola da bilməz. Əhalinin beynində 1.7 AZN = 1 USD məzənnəsi o qədər yerləşib ki, əgər sabah 1 ABŞ dollarının məzənnəsi 1.70-dən 1.71-ə qalxarsa, Azərbaycan əhalisinin yarısı səhərisi gün bankların qarşısında sırada gözləyər. Həmin 1 qəpiklik devalvasiya nəticəsində xarici valyutaya yaranan əlavə tələb isə Mərkəzi Bankı yeni devalvasiyalara məcbur edər.
Neft qiymətlərinin nisbətən stabilləşdiyi dövrdə Mərkəzi Bank vəziyyətdən istifadə edib manatı həqiqi üzən məzənnəyə çevirməli idi. Çünki əslində baxsaq mart ayında tələbin bu qədər yüksək olması sırf insanların psixoloji olaraq avtomatik devalvasiya gözləməsi idi. 2015-ci ildə bir gecədə manatın 50% devalvasiya olunması əhalidə həqiqi travma yaradıb və bunun da yeganə günahkarı məhz Mərkəzi Bankdır. Əgər vaxtında adekvat siyasət aparılıb 2016-cı ildən sonra neftin qiymətlərinin də nisbətən yuxarı olduğu dövrdə üzən məzənnəyə keçid edilsəydi 2-3 il ərzində insanlar ən azından psixoloji olaraq yeni rejimə öyrəşər, nəticədə onların əksəriyyəti neft qiymətləri düşəndə kütləvi şəkildə dollar tələb etmək məcburiyyətini özlərində hiss eləməzdilər.
Uzun sözün qısası, Mərkəzi Bankın apardığı qeyr-effektiv siyasət Azərbaycan iqtisadiyyatını yenə də devalvasiya problemi ilə qarşı-qarşıya qoyub. Burada həqiqi günahkarın kağız üzərində müstəqil olan Mərkəzi Bankınmı, yoxsa başqa siyasi qüvvənin olduğunu demək üçün isə yetəri əsasım yoxdur.

ƏLAVƏ 2: SSENARILƏRİN QISA METODOLOGİYASI

İlin sonuna qədər xarici valyutalara olacaq tələbi təxmini şəkildə hesablamaq üçün mən xeyli sadə olan 5 metodologiya ilə ssenarilər qurdum. Bu əlavədə qısa olaraq onların necə hesablandığını qeyd edəcəm. İstinad etmək asan olsun deyə 1 nömrəli cədvəli buraya da yerləşdirirəm.

Cədvəl 3: Mümkün ssenarilər və onların reallıq ehtimalı (min ABŞ dolları)

Ssenari adı

Kod Aprel Tələb 2020 Tələb Əlavə Tələb Ehtimal

Faiz artımı – pessimistik

A 1,274 16,778 (250%) 10,072 Aşağı

Faiz artımı – optimistik

B 738 10,810 (161%) 4,104 Orta
Əmsallı 18/19 Ədədi Orta C 1,042 10,687 (160%) 3,982

Orta

Şok Effekti D 1,101 9,259 (138%) 2,553

Yüksək

2018/2019 Ədədi Orta E 613 7,859 (117%) 1,153

Aşağı

Mənbə: müəllifin öz hesablamaları

A ssenarisi – Faiz Artımı Pessimistik: keçən illərdə mart ayında valyuta ehtiyatlarının 7-10%-i satıldığını bilirik. Bu il həmin göstərici isə 28.8%-də yerləşir. Epidemiyanın yaratdığı effekt olmadığı halda belə mart ayındakı tələbin təxmini maksimum 10% olacağını təxmin edərək deyə bilərik ki, mart ayında 18.8% tələb epidemiya və neft qiymətlərinin yaratdığı “artıq tələb”dir. Aprel ayında isə tarixi olaraq tələb ümumi məbləğin 6 – 12% arasında dəyişib. Faiz Artımı Pessimistik ssenarisində mən aprel ayındakı baza tələbi (yəni epidemiya effektini nəzərə almadıqda) 12% götürüb üzərinə epidemiya effekti kimi 7% əlavə etmişəm. Epidemiya effektinin təsirinin azalmasında əsas səbəblər kimi əhalinin gəlirlərinin və yığımlarının azalması, neft qiymətlərin artıq onsuzda mümkün olan minimuma yaxınlaşaması və Koronavirus epidemiyasının ilkin şokunun nisbətən çəkilməsini göstərə bilərik. Apreldən sonrakı ayları isə 2018 və 2019-cu illərdəki aylar üzrə artım tempinə uyğun hesablamışam. Pessimist ssenaridə avqust ayında epidemiyanın nisbətən nəzarət altına alınacağını təxmin edərək 7%-lik “artıq tələbi” çıxmışam.
B ssenarisi – Faiz Artımı Optimistik: bu ssenarinin hesablanma qaydasının pessimist variantla eyni olsa da, bir neçə yerdə fərqləri var. Məsələn aprel ayının baza tələbi 6%, epidemiyanın və neft qiymətlərinin yaratdığı artıq tələb isə 5% götürülüb. Bundan əlavə optimistik ssenaridə təxmin olunur ki, epidemiyanın əsas fəsadları artıq iyun ayında çəkilməyə başlayacaq, beləliklə aprel ayında əlavə edilən 5%-lik artıq tələb iyun ayında çıxılıb.
C ssenarisi – Əmsallı 2018/2019 ədədi orta – fərqli illərdə aylar üzrə xarici valyutalara olan tələb dinamikası az-çox üst-üstə düşür. 2020-ci ildən əvvəlki 2 ili əsas götürərək biz həmin illərdəki ədədi ortanı iki fərqli əmsala vurmaqla 2020-ci ilin aprel – dekabr aylarındakı tələbi kobud şəkildə də olsa təxmin edə bilərik. Əmsallarımızdan birincisi 2020-ci ildə Neft Fondunun büdcəsindən transferlər üçün nəzərdə tutulmuş məbləğin 2018 və 2019-cu illərdəki məbləğə olan nisbətidir, hansı ki 1.03-ə bərabər olur. İkinci əmsalımız isə bu il üçün sırf epidemiya və neft panikası səbəbindən yaranan əlavə tələbi nəzərə almaq üçün istifadə edilir. Bu əmsalı mən 2020-ci ilin 1-ci rübündəki tələbi 2018 və 2019-cu illərdəki eyni göstəricilərin ədədi ortasına bölməklə tapmışam, hansı ki 1.65-ə bərabərdir. Beləliklə aprel və sonrakı ayları uyğun olaraq 1.65-dən başlayıb 1.30-a qədər düşən müvafiq əmsallara vurmuşam.
D ssenarisi – Şok effekti: faiz artımı ssenarilərində qeyd etdiyim kimi, təxminlərimə əsasən Koronavirusun yaratdığı “şok effekti” valyuta bazarlarına 18.8%-lik əlavə tələb gətirib. Şübhəsiz bu effekt gələcək aylarda da davam edəcək, lakin onun təsir gücünün hər ay daha aşağı düşməsini gözləyə bilərik. D ssenarisində mən 2020-ci ilin aprel – dekabr ayları üçün tələbi təxmin etməkdən ötrü əvvəlki 3 ildə həmin ayların ümumi məbləğdəki paylarını müqayisə edib onların arasından ən az olanının üzərinə müəyyən “şok effekti” əlavə etmişəm.
E ssenarisi – 2018/2018 Ədədi Orta: istifadə etdiyim ssenarilər arasında ən sadə və optimistik olan bu versiyada mən cari ilin aprel – dekabr aylarındakı tələbi təxmin etmək üçün məhz 2018 – 2019-cu illərdəki müvafiq ayların ədədi ortasını istifadə etmişəm.

One thought on “Evdə Qalmaq Yoxsa Dollar Almaq: Manat Virusa Qarşı

  1. Pingback: An unlikely hero – how gold can aid Manat? – Economir

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s